Boek over evacuaties Nijkerk
In de eerste dagen van de Tweede Wereldoorlog werd Nijkerk voor een groot deel geëvacueerd. Ruim 10.000 inwoners van de stad en 11.500 stuks vee vluchtten de stad uit.
Een precisie-operatie waar maar weinig over bekend is.Er zijn maar weinig bronnen die over de tocht die de Nijkerkers en het vee moesten maken reppen. Wim Buitenhuis zocht diverse oud-Nijkerkers op om hun verhalen op te schrijven over een bijzonder moment in de geschiedenis van de stad.
In de Eerste Wereldoorlog lag er al een heel plan klaar bij de regering, mocht de opmars van de bezetter gestuit moeten worden. Omdat Nederland neutraal bleef, ging het plan ook de ijskast weer in. De opmars van de Duisters zorgde ervoor dat er met een frisse blik naar het plan werd gekeken en er een hele operatie in werk werd gezet als voorbereiding op een mogelijke evacuatie. Wim Buitenhuis: ,,Mijn zwager werd in Nijkerk geboren en ook hij werd geëvacueerd als jong kind. De Nijkerkers zijn voor 99 procent in Harderwijk terecht gekomen.” Nijkerk lag in het schootsveld van het Nederlandse geschut, dat op een houtbedrijf aan het Borneoplein aan de rand van Amersfoort opgesteld stond. Toen de Duitsers naderden, werd bevel gegeven om de opmars te vertragen door het vuur te openen. ,,De evacuatie kwam op gang en is een zeer enerverend gebeuren geweest. Aan de ene kant geloofde men niet dat het zo’n vaart zou lopen. Toen het moment daar was, is de bevolking vrij gedwee gevolgd. Ze mochten het een en ander meenemen. Er was veel spanning onder de mensen, zouden ze immers hun huis en spullen weer terug krijgen en wat zouden ze terug vinden?” Nijkerk was in tien wijken verdeeld. Ieder wijkhoofd had een lijst met namen en straten met bewoners die ze moesten begeleiden. Iedereen kreeg een kaartje met een touwtje aan de nek met een naam en het adres waar ze naartoe gingen. ,,Tot aan de mobilisatie in 1939 zijn er plannen gemaakt in De Steeg in Arnhem, het hoofdkwartier van de Nederlandse regering. Ze zijn gaan bedenken hoe ze het moesten doen met de voedselvoorziening, waar mensen ondergebracht moesten worden. Hoe groot de woningen van de Harderwijkers waren en hoe de mensen het beste opgevangen konden worden. De meesten werden goed ondergebracht, de een was wat welwillender dan de ander.” Uiteindelijk heeft de oorlog maar vijf dagen geduurd. Volgens Buitenhuis was dat voor de evacués wellicht het beste. ,,De gemeenten waar de mensen zijn ondergebracht hadden voor veertien dagen eten in huis. De gemeentearchitect van Harderwijk had een vrij groot huis, met maar één kachel en een fornuis. Hij ving een complete familie op, met als gevolg dat 17 man elkaar verdragen moesten, De meisjes moesten apart in een slaapkamer gelegd worden, er moest gezamenlijk gekookt worden. Dat zal voor de nodige ups en downs gehad hebben.”
Voor het vee moet de evacuatie een ramp zijn geweest, ondervond Buitenhuis. Veel koeien zijn via Spakenburg op de boot gegaan naar Noord Holland, anderen zijn langs de weiden en via de kust naar Harderwijk gebracht. ,,De dieren moesten onderweg gemolken worden, Dat werd door vakkundige mensen maar ook minder vakkundige mensen onderweg gedaan. Er moet ongelooflijk veel melk op de weg hebben gelegen, want de melk kon immers niet bewaard worden. Alle dieren liepen door elkaar heen en dat zorgde voor veel stress onder de dieren, die van nature kuddedieren zijn en bij hun eigen groep willen blijven. Het was na de evacuatie ook geen doen voor de boeren om de eigen koeien terug te krijgen. De dieren waren in die tijd nog niet gemerkt. dat heeft hele emotionele taferelen opgeleverd, van boeren die hun eigen koeien herkenden maar ze niet terug kregen en het met exemplaren moesten doen die minder kwaliteit boden.”
Opvallend was in die dagen na de evacuatie dat er meerdere malen mensen trips naar huis ondernamen, om te kijken hoe het er voor stond. ,,Van de kruidenier Van Maanen is bekend dat hij regelmatig wat vrachtjes in zijn winkel ging halen om ze in de Luttekepoortstraat te verkopen.
Ook was er iemand die geld in de kerk onder de preekstoel had verborgen. Voor hem was het geen prettige reis,hij werd aangehouden door de Duitsers en had veel moeite om in Harderwijk terug te komen. Mensen namen vrij veel risico’s om terug te gaan. Niemand had enig idee hoe de stad eruit zou zien.” Onder leiding van burgemeester Bruins Slots, de burgemeester van Nijkerk, zijn diverse vrijwilligers naar Nijkerk vertrokken om kapotte winkels en huizen te repareren. Kort daarop mochten de mensen weer terug naar huis en kwam het herstel weer langzaam op gang.
Op zaterdag 9 mei 2015 wordt een herinneringstocht georganiseerd om dit stukje geschiedenis een gezicht te geven. Wij berichtten eerder over deze tocht en de mogelijkheid om mee te rijden.
bijdrage van Maranke Pater
Fragment uit het dagboek van Nijkerker Ab Koot
-We moesten evacueren en wisten niet hoe laat dat zou zijn. ‘s Middags kwamen er grote vrachtauto’s van Heimensen die gevorderd waren bij ons voor en ze haalden oudere mensen op. Daar was plotseling nog een plaatste vrij. Vader treuzelde geen moment. ‘Mary, hier je fietsje, kom bij de buurvrouw op schoot’. En hup. Daar ging de auto. Vader had alle adressen van mensen die hij moest evacueren en hij zou ons en Mary bij aankomst in Harderwijk weer opzoeken. Toen, om 4.30 uur kwam het bevel ‘Alle fietsen voor Harderwijk opstellen’. Alles werd nog even nagezien, onze kanarie werd in de keuken losgelaten met voldoende water en voer, althans voorlopig genoeg, want wanneer zouden we weer thuis komen en zou alles er nog staan? En ja, daar gingen we. bepakt en bezakt. -
