Hans den Haan: Zonde
Ik vraag me wel eens af: ben ik zondig?
Er zijn mensen die vinden dat de mens op zich zondig is. Ik kan daar niet veel mee. Zondig zijn betekent: in strijd handelen met goddelijke morele wetten, regels of voorschriften. Ik denk dat dit iets is wat mensen zelf bedacht hebben.
Ik ken twee mensen die katholiek waren in de tijd dat katholiek-zijn nog iets voorstelde. Inmiddels zijn ze het niet meer. De ene is vandaag de dag niets en de ander gaat nu voor de new age.
Maar eens per maand of zo moesten ze biechten. Voor wie niet weet wat biechten is: je zonden belijden aan een priester. En vervolgens genade of vergeving ontvangen. Mensen dachten dat het dan echt weer dik voor de bakker was. Dat je dan weer met opgeheven hoofd verder kon.
Beide ex-katholieken vertelden mij dat ze doorgaans niets te biechten hadden. Ze zouden echt niet kunnen bedenken welke zonden ze hadden begaan. Maar ronduit zeggen “ik weet niets te biechten” was ook weer zo wat. Dus dan verzonnen ze maar iets. Een kleinigheid vaak. Niet zoiets als: ik heb m’n buurman neergeknald.
Overigens als iemand tijdens het biechten een moord bekent, dan mag de priester dat niet even snel aan de politie vertellen. Hij kan de moordenaar op z’n best ertoe bewegen zichzelf aan te geven. Dat lijkt me behoorlijk frustrerend. Maar logisch, want anders zou niemand meer gaan biechten. Het zijn er toch al niet veel meer die dat doen.
Ene Adam en ene Eva mochten in het paradijs rondzwerven en Eva heeft toen iets stouts gedaan. Zij was eigenwijs. Er zijn niet veel mensen meer die dit nog geloven. Maar het idee van fundamenteel schuldig zijn kleeft nog wel een beetje aan de gelovige medemens. Want zondig-zijn is schuldig-zijn. En daar is vergeving voor nodig. En daar is Jezus voor. Vergeving van schuld en bevrijding van de macht van de zonde. Jezus zou een offer hebben gebracht dat “voor altijd” de zonde wegneemt. Maar waarom kwam Jezus pas zo laat in de menselijke geschiedenis in actie? Heeft hij wel ooit echt bestaan? Zelf denk ik van niet.
Er zijn in het universum meer planeten dan er zandkorrels op Aarde zijn. En naar schatting een miljoen daarvan zijn bewoond met intelligent leven. Heeft op al die planeten een Jezus rondgelopen? En hebben ze op al die planeten een bijbel?
En als het om zonde gaat, dan wijzen sommige mensen op alle verkeerde dingen die wij mensen doen. Dus moeten we wel zondig zijn.
Nu hebben wij mensen ook zoiets als een instinct. Al handelen wij niet zuiver op basis van dit instinct. In tegenstelling tot de dieren. Wij kunnen over ons gedrag nadenken. Al doen we dit niet altijd. Of te laat.
Instincten zijn aangeboren onbewuste driften die ons helpen te overleven, zoals bij honger, angst en voortplanting. En vooral ook de territoriumdrift. Dat hebben we ook. Kijk maar als een onbekende zomaar ons huis binnenstapt. Daar zijn we niet van gediend.
Die instincten zorgen ervoor dat we ons nogal eens egocentrisch gedragen. Of ten bate van onze eigen groep. Of dat wij anderen bestrijden. De strijd aangaan. Feitelijk komen oorlogen voort uit instincten. Maar ook allerlei andere strafbare feiten vinden hun grond in onze instincten. Of ons gedrag op zich. We worden vaak meer door instincten gedreven dan we vermoeden.
Wantrouwen tegenover “vreemdelingen”, dat is ook instinctief gedrag. De asielzoekers zijn van alles de schuld. Dat soort ideeën.
Overigens zien we bij chimpansees dat elk mannetje uit groep B meteen wordt aangevallen als hij op het gebied van groep A komt. Soms wordt hij simpelweg doodgeslagen. Ook dat is vreemdelingenhaat.
Maar zijn wij schuldig, omdat wij op basis van onze instincten handelen? Ofte wel: zijn wij zondig? Volgens mij niet. Dat kun je niet zo zeggen. Kunnen wij het helpen dat we instincten hebben. Sterker nog: wij leven in de natuur. We zijn de homo sapiens. En voor alle wezens die in de natuur leven is het hebben van instincten noodzakelijk. Het is niet onze schuld dat wij ze hebben. Dus zijn we niet zondig.
Gelovige mensen associëren God ook altijd met het goede. God zou goed zijn en hij zou regels stellen. Hij zou een soort schoolmeester en politieagent tegelijk zijn. Nog afgezien van het feit dat hij zich op zich met ons bezig houdt en voor ons zorgt. Daarom ook bidden mensen tot God.
Mensen maken van God dan een soort supergoede supermens.
Xenophanes van Colophon zei ooit: “Als paarden een God hadden, zouden ze eruit zien als paarden.”
Of er een God is, dat weet ik niet. Maar God is zeker niet een soort supermens die regels stelt. En ook niet een wezen dat straft bij het overtreden van regels. Dat zijn dingen die mensen zelf bedacht hebben.
Het was voor kerkelijk leiders ook een handige gedachte. Zo konden ze de mensen gemakkelijk onder de duim houden. Als mensen dingen deden die hun onwelgevallig waren, dan haalden ze God erbij. Die zou het verafschuwen en zijn straf zou niet mild zijn.
Secularisatie is een feit. Maar er zijn nog genoeg mensen die denken dat zij zondig zijn. En schuldig. En dat zij dat na de dood zullen bezuren. Maar gelukkig is er een Jezus. En onze zonden worden ons dan vergeven. Maar we moeten dan wel vertrouwen in Jezus. En ons tot God keren. De zogeheten bekering.
Psychologisch beschouwd is zo’n God feitelijk een vader-projectie. Het is een vervanging voor de eigen vader als we eenmaal in de volwassen leeftijd zijn. Althans bij mensen die religieus zijn.
De vraag is zelfs: is het gevoel schuldig te zijn, niet op zich een instinct? Volgens Freud heeft de mens in zijn brein een centrum dat schuldgevoelens voortbrengt als we naar ons idee gedragswetten overtreden. Freud noemde dat het Ueber-ich. Bij sommige mensen werkt dit niet goed. En die noemen we gewetenloos.
In die zin zouden daarom ook dieren die in groepen leven schuldgevoelens hebben. Als zij de regels van hun groep overtreden. Het schuldgevoel zorgt er dan voor dat ze zich weer gaan gedragen zoals de groep dat van hen verlangt. Iets wat ook in hun eigen belang is. Want een dier dat wordt uitgestoten door de groep overleeft het niet in de jungle. Dus moeten ze schuld belijden tegenover de groep. Althans zij moeten weer handelen zoals de groep dat wil. Ofte wel: met de staart tussen de benen terugkeren.
Maar voelt een hond zich schuldig als we hem op iets stouts betrappen? We kunnen het hem niet vragen. Kijkt hij schuldbewust? Of denken we dat alleen maar? Hebben ook dieren een Ueber-ich?
Zonde, ik kan er niet veel mee. Feitelijk geloof ik niet in zonde. En ik geloof ook niet dat wij een soort basische schuld bezitten. Wij hebben wel egocentrische drijfveren. En we worden grotendeels door het onbewuste geregeerd. De bakermat van de instincten. Maar zonde?
Bijdrage van Hans den Haan
